30/09/2026
ทุกคนรู้มั้ยครับว่า ประเทศเราเคยมีอภิมหาเมกะโปรเจคขนาดใหญ่มากในด้านชลประทาน เพื่อช่วยในการบริหารจัดการน้ำเพื่อการเกษตรและการป้องกันน้ำท่วมที่ใหญ่มหึมาตั้งแต่ 100 กว่าปีก่อน
โปรเจคนี้เป็นแนวความคิดเป็นการริเริ่มที่ดีเอามากๆแต่ก็เหมือนกับสิ่งที่เกิดขึ้นแทบจะทุกครั้งที่เราเจอในช่วงชีวิตของเรา
มีการบิดเบือนตัวโปรเจคมีการปรับเปลี่ยนเพื่อดึงเอาผลประโยชน์ให้ได้มากที่สุดรวมถึงปัญหาที่เกิดขึ้นระหว่างการทำโปรเจคทำให้ โปรเจคนี้ถูกบิดเบือนไปจากวัตถุประสงค์เดิมในตอนแรกกลายเป็นโปรเจกต์ที่สำเร็จแค่ครึ่งๆกลางๆ
แต่ผมก็ยังยกให้ว่าเป็นอภิมหาโปรเจกต์ที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของไทยอยู่ดีครับ
โครงการเกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่5 คือโครงการพัฒนาคลองรังสิต เป็นโครงการพัฒนาบนเนื้อที่ ราว 2,000 ตารางกิโลเมตร หรือ 1.5 ล้านไร่ ถ้าคำนวณเป็นมูลค่าโครงการในปัจจุบันน่าจะเกิน 1 ล้าน ล้านบาท
โครงการพัฒนาคลองรังสิตเกิดขึ้นบริเวณทุ่งหลวง เป็นโครงการที่เกิดขึ้นเพื่อเพิ่มพื้นที่เกษตรกรรมในเขตที่ราบลุ่มภาคกลางของประเทศไทย ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีศักยภาพสูงในการเพาะปลูกข้าว แต่เดิมพื้นที่ดังกล่าวมักประสบปัญหาน้ำท่วมในฤดูฝนและขาดแคลนน้ำในฤดูแล้ง ดังนั้นการขุดคลองเพื่อการชลประทานจึงเป็นวิธีการแก้ปัญหาทั้งสองอย่างนี้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ
คลองรังสิตถูกออกแบบมาเพื่อเป็นคลองหลักที่นำน้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยาเข้าสู่พื้นที่ที่ราบลุ่ม โดยนอกจากคลองหลักแล้ว ยังมีการขุดคลองย่อยหรือคลองซอยหลายสายเพื่อให้การจัดสรรน้ำกระจายไปในพื้นที่เกษตรกรรมได้อย่างทั่วถึง โครงการนี้จึงเป็นการขุดคลองเพื่อการชลประทานที่ใหญ่ที่สุดในสมัยนั้น
แต่รัฐไม่ได้มีเงินมากพอที่จะมาพัฒนาเองก็เลยมีความคิดที่จะทำโปรเจคนี้โดยการให้สัมปทาน ซึ่งบริษัทที่นำเสนอมาสเตอร์แปลนและโปรเจคในการพัฒนาคลองและพื้นที่ทั้งหมดของทุ่งหลวงก็คือ “บริษัทขุดคลองแลคูนาสยาม”
บริษัทขุดคลองและคูนาสยามก่อตั้งในปี 2431 เพื่อทำสัมปทานขุดคลอง โครงการรังสิต โดยเฉพาะ โครงการนี้เป็นสัมปทาน 25 ปี
ผู้ ก่อตั้ง มีสี่คน
1.พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ (มีศักดิ์เป็นหลานของรัชกาลที่2)
2.พระนานาพิธภาษี หรือชื่นบุนนาค
3.เจ้าสัวยม พิศลยบุตร ซึ่งต่อมาถูกแทนที่โดย มรว สุวพันธ์ สนิทวงศ์ บุตรคนโตของ พระวรวงศ์เธอพระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์
4.นาย โยคิม แกรซี ผู้รับเหมาที่เป็นสถาปนิกขาวอิตาลี คนนี้อยู่ไทยมานานแล้ว เป็นผู้จัดการบริษัท
โดยนายโยคิมเกรซี่คนนี้แหละที่เป็นผู้ออกแบบวางมาสเตอร์แปลนโครงการในสมัยนั้น
มาสเตอร์แปลนของนายโจคิมเกรซี่ เป็นการพัฒนาทำระบบคลองชลประทานเพื่อส่งน้ำให้กับนาข้าวและพื้นที่เพาะปลูกโดยสามารถใช้เครือข่ายของคลองนั้นเพื่อการระบายและผันน้ำได้ด้วยแถมยังใช้เป็นเส้นทางคมนาคมทางน้ำและขนส่งพืชผลทางการเกษตรได้อีกต่างหาก
สัมปทานนี้บริษัทจะได้รับจะเป็นที่ดินสองฟากฝั่งคลองตลอดความยาวของคลองโดยที่ดินที่ได้ก็คือที่ดินติดคลองลากยาวออกไปจากคลองประมาณ 1.6 กิโลเมตร
ซึ่งถือเป็นที่ดินปริมาณมหาศาลมากประเมินว่า ถ้าทำครบทั้งหมด จะกินพื้นที่ล้นออกไปจากทุ่งหลวงไปถึงนครนายกเลย ซึ่งรวมแล้วน่าจะประมาณ 1.8 ล้านไร่ … แต่สุดท้ายทำจริงๆได้แค่ครึ่งเดียว
ส่วนรัฐ ได้ค่าธรรมเนียมจากการขายที่ดิน และได้ส่วนแบ่งจากกำไร 20%
โดยบริษัทขุดคลองไป 59 คลอง ระยะทางรวมราว 1,100 กิโลเมตร กินพื้นที่ 6 จังหวัด คือ ปทุมธานี กรุงเทพ นครนายก ฉะเชิงเทรา อยุธยา สระบุรี
คลองสายแรกที่ขุดคือ คลองรังสิตประยูรศักดิ์ เป็นคลองยาว 56 กิโล ลากจากแม่น้ำเจ้าพระยาปทุมธานี ยาวไปแม่น้ำนครนายก คลองนี้เป็นคลองหลักเลยที่เป็นแกนกลางสำคัญในการพัฒนาคลองย่อยและพื้นที่ภายในทุ่งหลวงทั้งหมด
ซึ่งต่อมา เมื่อผู้ก่อตั้งที่เป็นผู้กำหนดมาสเตอร์แปลนคือคุณ โยคิม แกรซี โดนดีดออก รูปแบบคลองที่ออกแบบไว้เพื่อการผันน้ำ และการบริหารจัดการน้ำที่ถูกต้อง มันก็มีการปรับเปลี่ยนแบบแปลนไป ตัวโปรเจกต์นี้เลยไม่ได้ทำหน้าที่ในการป้องกันน้ำท่วมเหมือนดังวัตถุประสงค์แรกครับ
ซึ่งสุดท้ายมันได้ออกมาเป็นการขุดคลองย่อยส่วนด้านบนหรือฝั่งเหนือของคลองรังสิตประยูรศักดิ์ 18 สาย ด้านล่างฝั่งใต้ ขุดคลอง 23 สาย
แบบรูปแบบที่เราเห็นในปัจจุบัน
ที่ดินตามแนวคลองที่บริษัทได้มาก็ตัดแบ่งขายให้กับประชาชนทั่วไปหรือเกษตรกรที่อยากจะซื้อทำนาโดยช่วงแรกๆบริษัทขายไร่นึงประมาณ 2 - 5 บาทก่อนที่จะขยับมาเป็นแถวๆ 4 - 16 บาทและสุดท้ายในช่วงพีคแถวปี 2447 ขายราคาไร่หนึ่งประมาณ 25 บาท
ยุคนี้มีการเกิดขึ้นของชนชั้นใหม่คือชนชั้นแรงงานหรือชนชั้นชาวนาที่เป็นชาวบ้านทั่วไปที่ขยับขยายออกมาอยู่นอกเมือง รวมกับชาวต่างชาติรายรอบบ้านเราที่เข้ามาอยู่ไทย ทั้งหนีภัยต่างๆเข้ามา หรือโดนกวาดต้อนมาตั้งแต่ยุคต้นรัตนโกสินทร์
รวมไปถึงการเลิกทาสในยุครัชกาลที่ห้าทำให้เรามีแรงงานเหลืออยู่มาก การนำที่ดินทุ่งหลวง มาพัฒนาด้วยโครงการคลองรังสิต มันเกิดพื้นที่ทำกินขนาดใหญ่ ที่คนเหล่านี้สามารถซื้อ หรือเช่าทำกินได้ ในราคาไม่แพง
เจ้าขุนมูลนายหลายคนก็ซื้อที่ดินจำนวนมากแล้วก็ให้ไพร่ทาสบริวารของตัวเองที่ถูกปลดเป็นไทยแล้วนี่แหละไปทำกินโดยแบ่งผลประโยชน์จากการขายข้าวกัน
เจ้านายก็ได้แรงงานมาช่วยผลิตข้าวให้ สวนทาสก็ได้ความเป็นอิสระได้ความเป็นไทยแล้วก็มีที่ทำกินที่ทำนาเริ่มต้นชีวิตใหม่ได้โดยไม่ต้องใช้เงินแม้แต่บาทเดียว
ส่วนภาครัฐก็ได้ประโยชน์จากภาษีรายได้จากการส่งออกข้าวรวมถึงแก้ปัญหาสังคมได้จากการนำที่ดินทุ่งหลวงที่แทบไม่มีใครใช้ นั้นให้เอกชนพัฒนาโดยตัวเองไม่ต้องควักเงินสักกะบาทเดียว
คนที่เสียมีแค่คนเดียว คือเจ้าของกรรมสิทธิ์ที่ดินตามกฎในยุคนั้นคือพระมหากษัตริย์ที่ทรงเสียสละที่ดินแปลงใหญ่มหึมาให้ภาครัฐและเอกชนเอาไปพัฒนา
ถ้าไม่นับในเรื่องของเศรษฐกิจและความคุ้มค่าทางการเงิน นี่คือหนึ่งในกุศโลบายของการแก้ปัญหาประชากรและสังคมอย่างแยบยล ทำให้เราสามารถเลิกทาสได้อย่างสันติไม่เป็นปัญหาสังคม แถมผลพลอยได้ก็คือเรามีแรงงานมหาศาล ผลิตข้าวสำหรับบริโภคและส่งออกเยอะมาก
การเลิกทาสและการพัฒนาคลองรังสิตถือเป็นหนึ่งในเมกกะโปรเจคของร5 ที่สานต่อยุคเฟื่องฟูจาก ร4 ที่ผมมองว่ามีความสำคัญอย่างมากกับประเทศไทยกับคนไทยมากที่สุด
ถึงแม้จะเสียดายที่โครงการนี้ทำไม่ถึงที่สุดไม่ได้ช่วยการผันน้ำการระบายน้ำการป้องกันน้ำท่วมอย่างเต็มประสิทธิภาพแต่ประโยชน์ที่โครงการนี้ทำไว้ผมว่าก็ยิ่งใหญ่มหาศาลอยู่ดีครับ
ผมมีทำคลิปนี้เล่าให้ฟังอย่างละเอียดไว้ในช่อง YouTube นะครับลิงก์อยู่ในคอมเมนต์ครับ