PARAS MAKIM

17/10/2026

*" સ્મિતા પાટીલ: સમયથી આગળની અભિનેત્રી, જેનાં પાત્રો આજે પણ જીવંત છે!"*

ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં કેટલીક અભિનેત્રીઓ એવી હોય છે, જેઓ માત્ર પડદા પર દેખાતી નથી, પરંતુ પોતાના અભિનયથી સમાજનું પ્રતિબિંબ બની જાય છે. સ્મિતા પાટીલ આવી જ એક અસાધારણ અભિનેત્રી હતાં. તેમણે પોતાના ટૂંકા જીવનમાં એવી ફિલ્મો અને પાત્રો આપ્યાં, જે તે સમયની સામાજિક માન્યતાઓને પડકારતાં હતાં અને આજના સમયમાં પણ એટલાં જ પ્રસ્તુત લાગે છે.

૧૭ ઑક્ટોબરે સ્મિતા પાટીલના જન્મદિન નિમિત્તે તેમની યાદ તાજી કરતાં સમજાય છે કે તેમની ઓળખ માત્ર એક સફળ ફિલ્મ અભિનેત્રી તરીકેની નહોતી. તેઓ સમાંતર સિનેમાનો મજબૂત અવાજ, સ્ત્રીજીવનની સંવેદનશીલ અભિવ્યક્તિ અને વાસ્તવિક અભિનયની એક આગવી શાળા હતાં. તેમનાં પાત્રોમાં ગ્લેમર કરતાં જીવનની વાસ્તવિકતા, સંવાદો કરતાં આંખોની ભાષા અને નાટકીયતા કરતાં લાગણીઓની ઊંડાઈ વધારે જોવા મળતી હતી.

# # # દૂરદર્શનના ન્યૂઝરૂમથી રૂપેરી પડદા સુધી

સ્મિતા પાટીલનો જન્મ ૧૭ ઑક્ટોબર, ૧૯૫૫ના રોજ મહારાષ્ટ્રના પુણેમાં થયો હતો. તેમના પિતા શિવાજીરાવ ગિરધર પાટીલ રાજકારણી હતા, જ્યારે માતા વિદ્યાતાઈ પાટીલ સામાજિક ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલાં હતાં. ઘરમાંથી મળેલા સામાજિક વાતાવરણની અસર તેમના વ્યક્તિત્વ અને અભિનયની પસંદગીમાં પણ જોવા મળતી હતી.

ફિલ્મોમાં પ્રવેશતાં પહેલાં તેમણે મુંબઈ દૂરદર્શનમાં સમાચારવાચક તરીકે કામ કર્યું હતું. કેમેરા સામેની તેમની સ્વાભાવિક હાજરી, ગંભીર વ્યક્તિત્વ અને અભિવ્યક્તિની ક્ષમતાએ આગળ જતાં ફિલ્મજગતમાં તેમની ઓળખ ઘડવામાં મદદ કરી.

તેમણે દિગ્દર્શક શ્યામ બેનેગલની ફિલ્મ ચરણદાસ ચોર (૧૯૭૫) દ્વારા ફિલ્મી સફરની શરૂઆત કરી. ત્યાર પછી મંથન, ભૂમિકા, આક્રોશ, ચક્ર, અર્થ, બજાર અને અર્ધસત્ય જેવી ફિલ્મોએ તેમને ભારતીય સિનેમાની સૌથી પ્રતિભાશાળી અભિનેત્રીઓની હરોળમાં સ્થાન અપાવ્યું.

સ્મિતા પાટીલની વિશેષતા એ હતી કે તેઓ પાત્રને માત્ર ભજવતાં નહોતાં, પરંતુ તેની અંદર રહેલી પીડા, સંઘર્ષ, સ્વાભિમાન અને મૌનને પણ જીવંત કરી દેતાં હતાં.

# # # સ્મિતા પાટીલનાં આઠ યાદગાર પાત્રો

૧. મંથન (૧૯૭૬) — ગ્રામ્ય ભારતની સંવેદના

શ્યામ બેનેગલની આ ફિલ્મમાં સ્મિતાએ ગ્રામ્ય જીવન, સહકારી આંદોલન અને સામાજિક પરિવર્તનની કહાનીને જીવંત બનાવી. દૂધ ઉત્પાદકોના સહકારી આંદોલનની પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતી આ ફિલ્મમાં તેમનો અભિનય સાદગી અને વાસ્તવિકતાથી ભરપૂર હતો.

૨. ભૂમિકા (૧૯૭૭) — એક સ્ત્રીની પોતાની ઓળખની શોધ

આ ફિલ્મમાં તેમણે ઉષા નામની અભિનેત્રીનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. પ્રસિદ્ધ મરાઠી અભિનેત્રી હંસા વાડકરના જીવનથી પ્રેરિત આ ફિલ્મમાં એક સ્ત્રીની મહત્ત્વાકાંક્ષા, સંબંધો, સ્વતંત્રતા અને આંતરિક સંઘર્ષને રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ભૂમિકા માટે સ્મિતાને શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

૩. ચક્ર (૧૯૮૧) — ઝૂંપડપટ્ટીના જીવનની કઠોર વાસ્તવિકતા

આ ફિલ્મમાં તેમણે અંમ્મા નામની એવી સ્ત્રીની ભૂમિકા ભજવી હતી, જે ગરીબી અને શહેરના સંઘર્ષ વચ્ચે પોતાના પરિવારને ટકાવી રાખવા પ્રયત્ન કરે છે. આ પાત્ર દ્વારા સ્મિતાએ શહેરી ગરીબી, અસમાનતા અને સામાન્ય માણસની લાચારીને અસરકારક રીતે વ્યક્ત કરી હતી. આ અભિનય માટે તેમને બીજો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

૪. અર્થ (૧૯૮૨) — સંબંધો અને સ્વાભિમાન વચ્ચેની સ્ત્રી

મહેશ ભટ્ટની આ ફિલ્મમાં સ્મિતા પાટીલે કવિતાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. વૈવાહિક સંબંધો, પ્રેમ, વિશ્વાસઘાત અને લાગણીશીલ ગૂંચવણોને રજૂ કરતી આ ફિલ્મમાં તેમનું પાત્ર માનવીય લાગણીઓની જટિલતા દર્શાવે છે. ફિલ્મમાં શબાના આઝમી અને સ્મિતા પાટીલની ભૂમિકાઓ સ્ત્રીજીવનનાં બે જુદાં પાસાં રજૂ કરે છે.

૫. બજાર (૧૯૮૨) — સ્ત્રીનાં સપનાં અને સામાજિક મજબૂરીઓ

સાગર સરહદીની આ ફિલ્મમાં સ્મિતા પાટીલે નજમાની ભૂમિકા ભજવી હતી. લગ્ન, પ્રેમ, આર્થિક મજબૂરીઓ અને સ્ત્રીના જીવન અંગેના નિર્ણયો પર સમાજનો પ્રભાવ આ ફિલ્મમાં જોવા મળે છે. ફિલ્મ આજે પણ સ્ત્રીના અધિકારો અને સામાજિક દબાણ અંગે વિચારવા પ્રેરે છે.

૬. મિર્ચ મસાલા (૧૯૮૭) — અન્યાય સામે અડગ સ્વાભિમાન

કેતન મહેતાની આ ફિલ્મમાં સ્મિતા પાટીલ સોનબાઈની ભૂમિકામાં જોવા મળ્યાં હતાં. સત્તા અને પુરુષપ્રધાન વ્યવસ્થાના દબાણ સામે ઝૂકવાને બદલે પોતાનું ગૌરવ જાળવતી સ્ત્રીનું આ પાત્ર ભારતીય સિનેમાના સૌથી પ્રભાવશાળી સ્ત્રીપાત્રોમાં ગણાય છે. આ ફિલ્મ તેમની કારકિર્દીની એવી કૃતિ છે, જેનો સંદેશ સમયની સીમાઓ પાર કરે છે.

૭. ઉમ્બરઠા (૧૯૮૨) — સમાજસેવા અને વ્યક્તિગત જીવન વચ્ચેનો સંઘર્ષ

મરાઠી ફિલ્મ \*ઉમ્બરઠા\*માં તેમણે સુભદ્રાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું. સ્ત્રીની સામાજિક જવાબદારી, વ્યવસાયિક ઓળખ અને પારિવારિક જીવન વચ્ચે ઊભા થતા પ્રશ્નોને આ ફિલ્મે ગંભીરતાથી રજૂ કર્યા હતા. પોતાના જીવનના નિર્ણયો લેતી સ્ત્રીની મૂંઝવણ અને દૃઢતા આ પાત્રને વિશેષ બનાવે છે.

૮. નમક હલાલ (૧૯૮૨) — લોકપ્રિય સિનેમામાં પણ આગવી છાપ

સ્મિતા પાટીલ માત્ર ગંભીર અને કળાપ્રધાન ફિલ્મોની અભિનેત્રી નહોતાં. અમિતાભ બચ્ચન સાથે તેમણે બે ફિલ્મો જ કરી. શક્તિ અને નમક હલાલ. પણ, પ્રેક્ષકોને એ બંને ની જોડી ખૂબ પસંદ આવી. તેમણે પૂનમનું પાત્ર ભજવીને વ્યાપારી હિન્દી સિનેમામાં પણ પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી હતી. આ બંને ફિલ્મોના લોકપ્રિય ગીતો અને તેમની અભિનયશૈલીએ દર્શાવ્યું કે તેઓ ગંભીર પાત્રો ઉપરાંત મનોરંજક ફિલ્મોમાં પણ અસર છોડી શકતાં હતાં.

# # # ટૂંકી કારકિર્દી, પરંતુ અવિસ્મરણીય વારસો

સ્મિતા પાટીલને તેમના અભિનય માટે બે વખત શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો રાષ્ટ્રીય ફિલ્મ પુરસ્કાર મળ્યો હતો. વર્ષ ૧૯૮૫માં તેમને પદ્મશ્રીથી પણ સન્માનિત કરવામાં આવ્યાં હતાં. આ સન્માનો તેમની પ્રતિભાની ઓળખ છે, પરંતુ તેમની સાચી સિદ્ધિ એ હતી કે તેમણે ભારતીય સિનેમામાં સ્ત્રીપાત્રોની રજૂઆતને વધુ વાસ્તવિક અને અર્થપૂર્ણ બનાવવામાં યોગદાન આપ્યું.

તેમના અંગત જીવનમાં રાજ બબ્બર સાથેનો સંબંધ અને તે સમયની સામાજિક ચર્ચાઓ પણ ઘણી વખત સમાચારોમાં રહી હતી. પરંતુ તેમની ઓળખને માત્ર અંગત જીવન સુધી સીમિત રાખવી એ તેમની કલાત્મક સિદ્ધિઓને અન્યાય કરવા સમાન છે.

૧૩ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૬ના રોજ, માત્ર ૩૧ વર્ષની વયે સ્મિતા પાટીલનું અવસાન થયું. તેમની વિદાયથી ભારતીય સિનેમાએ એક એવી પ્રતિભા ગુમાવી, જેની પાસે હજુ ઘણું આપવાનું બાકી હતું. તેમનું અવસાન પ્રસૂતિ પછીની તબીબી જટિલતાઓને કારણે થયું હતું.

તેમણે ભજવેલાં પાત્રો આજે પણ એટલાં જ પ્રસ્તુત છે, કારણ કે તેમાં સ્ત્રીનું સ્વાતંત્ર્ય, ગરીબી, અસમાનતા, સામાજિક અન્યાય અને માનવીય સંબંધોની સાચી તસવીર જોવા મળે છે.

સ્મિતા પાટીલ સમય પહેલાં વિદાય લઈ ગયાં, પરંતુ તેમનો અભિનય સમયની સીમાઓમાં બંધાયો નહીં. તેમનાં પાત્રો આજે પણ જીવંત છે, કારણ કે તેમણે પડદા પર માત્ર વાર્તાઓ નહીં, પરંતુ સમાજનું સત્ય રજૂ કર્યું હતું.

જન્મદિન નિમિત્તે સ્મિતા પાટીલને ભાવભીની શ્રદ્ધાંજલિ — એક એવી અભિનેત્રીને, જેની આંખો બોલતી હતી, મૌન ઘણું કહી જતું હતું અને અભિનય હૃદયને સ્પર્શી જતો હતો.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા.૧૭/૧૦/૨૦૨૬.

16/10/2026

*" ભારતનાં ભવ્ય મંદિરો: શ્રદ્ધા, સંસ્કૃતિ અને અબજો રૂપિયાની આસ્થા!"*

ભારતની ધરતી પર મંદિરો માત્ર પૂજાનાં સ્થળો નથી, પરંતુ હજારો વર્ષ જૂની સંસ્કૃતિ, સ્થાપત્યકલા, પરંપરા અને અતૂટ શ્રદ્ધાનાં જીવંત પ્રતીકો છે. ક્યાંક ઊંચાં ગોપુરમ આકાશને આંબે છે, તો ક્યાંક સોનાથી મઢાયેલાં શિખરો ભક્તોની આસ્થાનું ગૌરવ વધારે છે. ક્યાંક દરરોજ લાખો ભક્તો દર્શન માટે ઉમટે છે, તો ક્યાંક શાંતિ અને આધ્યાત્મિકતાનો અનોખો અનુભવ થાય છે.

ભારતનાં અનેક પ્રસિદ્ધ મંદિરોની સંપત્તિ અબજો રૂપિયાની હોવાનું કહેવાય છે. જોકે, મંદિરની કુલ સંપત્તિનો ચોક્કસ આંકડો નક્કી કરવો હંમેશાં સરળ નથી. તેમાં સોનું, ચાંદી, ઝવેરાત, રોકડ દાન, જમીન, ઇમારતો અને અન્ય સ્થાવર મિલકતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. સોશિયલ મીડિયા પર પ્રસિદ્ધ થતા આંકડા ઘણી વાર અંદાજિત હોય છે, તેથી તેમને પ્રમાણિત સત્તાવાર આંકડા તરીકે સ્વીકારતાં પહેલાં સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.

# # # આસ્થાનાં બાર ભવ્ય ધામ : દરેક મંદિરની પોતાની આગવી ઓળખ

અહીં દર્શાવેલાં મંદિરો અને તેમની અંદાજિત સંપત્તિ અંગેની માહિતીના આધારે જણાવેલ છે.

૧. તિરુપતિ બાલાજી મંદિર, આંધ્રપ્રદેશ: તિરુમલાની પહાડીઓમાં આવેલું ભગવાન વેંકટેશ્વરનું આ મંદિર ભારતનાં સૌથી પ્રસિદ્ધ તીર્થસ્થાનોમાંનું એક છે. ભક્તો દ્વારા અપાતું દાન, સોનાની ભેટો અને મંદિર ટ્રસ્ટની વિવિધ મિલકતો તેને આર્થિક રીતે પણ સમૃદ્ધ બનાવે છે.

૨. સબરીમલા મંદિર, કેરળ: ભગવાન અય્યપ્પાને સમર્પિત આ મંદિર પશ્ચિમ ઘાટની પર્વતમાળામાં આવેલું છે. ખાસ કરીને મંડલમ અને મકરવિલક્કુના યાત્રાકાળ દરમિયાન લાખો શ્રદ્ધાળુઓ અહીં પહોંચે છે. કઠોર વ્રત, શિસ્ત અને સમાનતાની ભાવના આ યાત્રાની વિશેષતા છે.

૩. શ્રી પદ્મનાભસ્વામી મંદિર, કેરળ: તિરુવનંતપુરમમાં આવેલું આ મંદિર ભગવાન વિષ્ણુને સમર્પિત છે. તેના ભોંયરાઓમાં મળેલા સોના, હીરા, રત્નો અને પ્રાચીન આભૂષણોના ભંડારને કારણે તે વિશ્વભરમાં ચર્ચામાં આવ્યું હતું. જોકે, તેની કુલ સંપત્તિનો ચોક્કસ આંકડો હજી નિશ્ચિત નથી.

૪. શ્રી મુરુગન મંદિર, તમિલનાડુ: ભગવાન મુરુગન એટલે કે કાર્તિકેયની ઉપાસનાની તમિલ પરંપરા અત્યંત સમૃદ્ધ છે. તમિલનાડુમાં તેમનાં અનેક પ્રસિદ્ધ મંદિરો છે, જેમાં પાલની, તિરુચેંદુર અને સ્વામિમલઈનાં મંદિરોનો વિશેષ મહિમા છે.

૫. ગુરુવાયુર શ્રીકૃષ્ણ મંદિર, કેરળ: ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ભક્તો માટે આ મંદિર અત્યંત પવિત્ર છે. અહીંની પૂજાવિધિ, પરંપરાગત રીતરિવાજો અને હાથીઓ સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક પરંપરાઓ વિશેષ આકર્ષણ ધરાવે છે.

૬. જગન્નાથ મંદિર, પુરી, ઓડિશા: ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાને સમર્પિત આ મંદિર ચારધામ પૈકીનું એક મહત્વપૂર્ણ તીર્થ છે. અહીંની ભવ્ય રથયાત્રા વિશ્વવિખ્યાત છે. આ ઉત્સવમાં લાખો લોકો જોડાઈને ભક્તિ અને સમર્પણનો અનોખો નજારો સર્જે છે.

૭. શિરડી સાંઈબાબા મંદિર, મહારાષ્ટ્ર: સાંઈબાબાના ઉપદેશોમાં શ્રદ્ધા અને સબૂરી એટલે કે વિશ્વાસ અને ધીરજને વિશેષ સ્થાન છે. અહીં ધર્મ અને સંપ્રદાયના ભેદથી ઉપર ઊઠીને લોકો દર્શન કરવા આવે છે. મંદિર ટ્રસ્ટ દ્વારા આરોગ્ય, શિક્ષણ અને સમાજસેવા સાથે જોડાયેલી પ્રવૃત્તિઓ પણ કરવામાં આવે છે.

૮. સિદ્ધિવિનાયક મંદિર, મુંબઈ: ભગવાન ગણેશને સમર્પિત આ મંદિર મુંબઈના પ્રખ્યાત ધાર્મિક સ્થળોમાંનું એક છે. સામાન્ય ભક્તોથી લઈને જાણીતી હસ્તીઓ સુધી અનેક લોકો અહીં દર્શન કરવા આવે છે. મંદિર ટ્રસ્ટ વિવિધ સામાજિક અને સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં પણ યોગદાન આપે છે.

૯. સ્વર્ણ મંદિર, અમૃતસર: શીખ ધર્મનું પવિત્ર હરિમંદિર સાહિબ, જેને સ્વર્ણ મંદિર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, સમાનતા, સેવા અને માનવતાનું પ્રતીક છે. અહીં ચાલતી લંગરની પરંપરામાં ધર્મ, જાતિ કે આર્થિક સ્થિતિના ભેદ વિના સૌને ભોજન આપવામાં આવે છે. આ મંદિરની સાચી સમૃદ્ધિ તેની સેવાભાવનામાં પણ વસે છે.

૧૦. કાશી વિશ્વનાથ મંદિર, વારાણસી: ભગવાન શિવનાં બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક ગણાતું આ મંદિર ગંગા નદીના કિનારે આવેલી પ્રાચીન કાશીનું આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર છે. અહીંની ગંગા આરતી, ધાર્મિક પરંપરાઓ અને સાંકડી ઐતિહાસિક ગલીઓ ભારતીય સંસ્કૃતિની વિશિષ્ટ ઓળખ છે.

૧૧. સોમનાથ મંદિર, ગુજરાત: પ્રભાસ પાટણ ખાતે આવેલું સોમનાથ મંદિર બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ તરીકે વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. અનેક ઐતિહાસિક આક્રમણો અને પુનર્નિર્માણના તબક્કાઓમાંથી પસાર થયેલું આ મંદિર ભારતીય અડગ શ્રદ્ધા અને પુનરુત્થાનનું પ્રતીક છે. દરિયાકિનારે ઊભેલું તેનું ભવ્ય સ્થાપત્ય ગુજરાતનું ગૌરવ છે.

૧૨. મીનાક્ષી અમ્મન મંદિર, મદુરાઈ, તમિલનાડુ: દેવી મીનાક્ષી અને ભગવાન સુંદરેશ્વરને સમર્પિત આ મંદિર દ્રવિડ સ્થાપત્યકલાનું અદ્ભુત ઉદાહરણ છે. રંગબેરંગી મૂર્તિઓથી શોભતાં ઊંચાં ગોપુરમ, પથ્થર પરની ઝીણવટભરી કોતરણી અને વિશાળ મંદિર પરિસર તેને અનોખું બનાવે છે.

# # # મંદિરોની સંપત્તિ કરતાં મોટું તેમનું સાંસ્કૃતિક વૈભવ

ભારતનાં મંદિરોની સંપત્તિની ચર્ચા થાય ત્યારે એક મહત્ત્વનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. મંદિરની કુલ મિલકત, વાર્ષિક આવક અને ભક્તો દ્વારા મળતું દાન—આ ત્રણેય અલગ બાબતો છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ મંદિર પાસે મોટી સ્થાવર મિલકત હોઈ શકે, જ્યારે બીજાં મંદિરને દર વર્ષે મોટી રકમનું દાન મળતું હોય. તેથી માત્ર એક આંકડાના આધારે મંદિરોની સમૃદ્ધિનું મૂલ્યાંકન કરવું યોગ્ય નથી.

મંદિરોમાં આવતું દાન અને તેમની આવકનો ઉપયોગ ધાર્મિક વિધિઓ, મંદિરની જાળવણી, યાત્રાળુઓની સુવિધાઓ, અન્નદાન, શિક્ષણ, આરોગ્યસેવા અને અન્ય સમાજોપયોગી કાર્યો માટે થઈ શકે છે. દરેક મંદિરની વ્યવસ્થા અને ખર્ચની પ્રાથમિકતાઓ અલગ હોય છે.

ભારતની આ ધરોહર આપણને એક ઊંડો સંદેશ આપે છે: મંદિરનું મહત્ત્વ માત્ર તેના સોના-ચાંદી, રત્નો કે સંપત્તિથી નક્કી થતું નથી. તેની સાચી ઓળખ તેમાં રહેલી શ્રદ્ધા, ઇતિહાસ, સ્થાપત્ય, પરંપરા અને માનવસેવામાં છે.

આ મંદિરો માત્ર આસ્થાનાં કેન્દ્રો નથી, પરંતુ ભારતની હજારો વર્ષ જૂની સંસ્કૃતિના જીવંત સાક્ષી છે. તેમની ભવ્યતા આપણને ગૌરવ આપે છે, જ્યારે તેમની સેવાભાવના આપણને માનવતા અને પરોપકારનો માર્ગ બતાવે છે.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા.૧૬/૧૦/૨૦૨૬.

15/10/2026

15/10/2026

*" અશોક સ્તંભ : પથ્થરમાં કંડારાયેલો ભારતનો આત્મગૌરવ અને રાષ્ટ્રની અસ્મિતા. "*

ભારતના રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો માત્ર ઓળખનાં ચિહ્નો નથી, પરંતુ દેશના ગૌરવશાળી ઇતિહાસ, સાંસ્કૃતિક વારસા, લોકશાહી મૂલ્યો અને રાષ્ટ્રીય ચેતનાના પ્રતીક છે. આવું જ એક ગૌરવપૂર્ણ પ્રતીક છે **અશોક સ્તંભ, જેના શિખર પર બિરાજમાન ચાર સિંહો આજે સમગ્ર ભારતની શક્તિ, સાહસ, આત્મવિશ્વાસ અને ન્યાયપ્રિયતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.** સરકારી દસ્તાવેજો, ચલણી નોટો, સિક્કાઓ અને અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ પર જોવા મળતું આ પ્રતીક આપણને ભારતના સમૃદ્ધ ભૂતકાળ સાથે જોડે છે.

# # સમ્રાટ અશોકના યુગની અમર નિશાની

અશોક સ્તંભનો ઇતિહાસ લગભગ ઈસવીસન પૂર્વે ત્રીજી સદી સુધી પહોંચે છે. મૌર્ય સામ્રાજ્યના મહાન શાસક સમ્રાટ અશોકે પોતાના શાસનકાળ દરમિયાન અનેક સ્તંભો અને શિલાલેખો સ્થાપિત કરાવ્યા હતા. આ સ્તંભો દ્વારા તેમણે નૈતિકતા, દયા, અહિંસા, પ્રજાકલ્યાણ અને ધર્મના મૂલ્યોનો સંદેશ લોકો સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

સમ્રાટ અશોકના જીવનમાં કલિંગના યુદ્ધ પછી મોટો પરિવર્તન આવ્યો હતો. યુદ્ધમાં થયેલી જાનહાનિથી વ્યથિત થયેલા અશોકે વિજય અને વિસ્તાર કરતાં માનવતા, શાંતિ અને નૈતિક આચરણને વધુ મહત્ત્વ આપ્યું. તેમના શિલાલેખો અને સ્તંભો આ વિચારધારાના ઐતિહાસિક સાક્ષી છે.

અશોક દ્વારા સ્થાપિત વિવિધ સ્તંભોમાં સારનાથનો સિંહમુખી સ્તંભ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસી નજીક આવેલા સારનાથમાં ભગવાન બુદ્ધે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પછી પ્રથમ ધર્મોપદેશ આપ્યો હતો. આ સ્થળ બૌદ્ધ ધર્મના ઇતિહાસમાં અત્યંત પવિત્ર ગણાય છે. અહીંથી પ્રાપ્ત થયેલું સિંહમુખી શિલ્પ આજે ભારતના રાષ્ટ્રીય પ્રતીકનો આધાર બન્યું છે.

# # ચાર સિંહોનો ગૌરવશાળી સંદેશ

અશોક સ્તંભના શિખર પર ચાર સિંહો એકબીજાની પીઠ સાથે જોડાયેલા ઊભા છે. તેઓ ચારેય દિશામાં મુખ રાખે છે. આ રચના સત્તા, સાહસ, જાગૃતિ અને સંદેશના વ્યાપક પ્રસારનું પ્રતીકાત્મક અર્થઘટન કરવા માટે જાણીતી છે.

સિંહને પરંપરાગત રીતે શક્તિ, શૌર્ય અને નેતૃત્વનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જોકે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકનું મહત્ત્વ માત્ર સિંહોની ભવ્યતામાં જ નથી; તેમાં રહેલો સંદેશ પણ એટલો જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. રાષ્ટ્રની શક્તિનો ઉપયોગ પ્રજાના કલ્યાણ, ન્યાય અને જવાબદારી માટે થવો જોઈએ, એ ભાવના આ પ્રતીક સાથે જોડાયેલી છે.

મૂળ શિલ્પમાં ચાર સિંહો છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે આપણે રાષ્ટ્રીય પ્રતીકમાં ત્રણ સિંહો જ જોઈ શકીએ છીએ. તેનું કારણ એ છે કે ચોથો સિંહ પાછળની દિશામાં હોવાથી આગળથી જોતી વખતે દેખાતો નથી.

# # ધર્મચક્ર અને અન્ય પ્રતીકોનું મહત્ત્વ

સિંહોની નીચે આવેલા ભાગમાં ધર્મચક્ર તથા અન્ય પ્રાણીઓની આકૃતિઓ જોવા મળે છે. મૂળ શિલ્પમાં હાથી, ઘોડો, બળદ અને સિંહની આકૃતિઓની વચ્ચે ચક્રો કંડારવામાં આવ્યાં છે. આ પ્રાણીઓ અને ચક્રોના અર્થ વિશે વિવિધ અર્થઘટનો પ્રચલિત છે. બૌદ્ધ પરંપરામાં ધર્મચક્ર ધર્મ, નૈતિકતા અને જીવનની ગતિનું પ્રતીક છે.

રાષ્ટ્રીય પ્રતીકના આધાર પર દેખાતું ધર્મચક્ર ગતિશીલતા અને સતત પ્રગતિનો સંદેશ આપે છે. ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજના મધ્યમાં સ્થાન પામેલું અશોકચક્ર પણ આ જ ઐતિહાસિક અને નૈતિક પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે. જોકે રાષ્ટ્રધ્વજમાં દર્શાવેલું અશોકચક્ર અને સારનાથના મૂળ શિલ્પમાં આવેલાં ચક્રો એક જ રચના નથી; બંનેનું પ્રેરણાસ્રોત અશોકની ધર્મચક્ર પરંપરા છે.

# # 1904-05માં ફરી મળ્યો ઇતિહાસનો ખજાનો

ફોટામાં દર્શાવેલી માહિતી મુજબ, 1904-05 દરમિયાન સારનાથ ખાતે થયેલા પુરાતત્ત્વીય ઉત્ખનન દરમિયાન અશોક સ્તંભના અવશેષો મળ્યા હતા. સમયના પ્રવાહમાં મૂળ સ્તંભનો મોટો ભાગ નષ્ટ થયો હતો અથવા જમીનમાં દટાઈ ગયો હતો. મળેલા અવશેષોને કાળજીપૂર્વક સાફ કરીને અને સંરક્ષણની પ્રક્રિયા દ્વારા ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવતા શિલ્પને સાચવવામાં આવ્યું.

આજે સારનાથ પુરાતત્ત્વીય સંગ્રહાલયમાં મૂળ સિંહમુખી શિલ્પને સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યું છે. અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે ભારતના રાષ્ટ્રીય પ્રતીક તરીકે વપરાતી તેની આકૃતિ મૂળ શિલ્પની ઓળખ જાળવીને સત્તાવાર ઉપયોગ માટે સ્વીકારવામાં આવેલી રૂપાંતરિત રચના છે.

# # 26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ મળ્યું રાષ્ટ્રીય ગૌરવ

ભારત સ્વતંત્ર બન્યા પછી રાષ્ટ્રને પોતાની આગવી ઓળખ આપતાં પ્રતીકોની જરૂર હતી. બંધારણ અમલમાં આવ્યું તે ઐતિહાસિક દિવસે, એટલે કે **26 જાન્યુઆરી, 1950ના રોજ સારનાથના સિંહમુખી શિલ્પને ભારતના રાષ્ટ્રીય પ્રતીક તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યું.**

આ પ્રતીકની નીચે દેવનાગરી લિપિમાં ‘સત્યમેવ જયતે’ લખવામાં આવ્યું છે. આ શબ્દો મુંડક ઉપનિષદમાંથી લેવામાં આવ્યા છે, જેનો અર્થ થાય છે—‘સત્યનો જ વિજય થાય છે.’

આ ટૂંકા શબ્દોમાં ભારતીય લોકશાહી અને ન્યાયવ્યવસ્થાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ આદર્શ સમાયેલો છે. સત્તા કેટલીય શક્તિશાળી હોય, પરંતુ અંતે સત્ય, ન્યાય અને નૈતિકતાનું સ્થાન સર્વોચ્ચ રહેવું જોઈએ, એવો સંદેશ તે આપે છે.

# # માત્ર પ્રતીક નહીં, જવાબદારીનું સ્મરણપત્ર

આજે અશોક સ્તંભ ભારત સરકારના સત્તાવાર દસ્તાવેજો, ચલણી નોટો, સિક્કાઓ અને વિવિધ સરકારી સંસ્થાઓમાં જોવા મળે છે. પરંતુ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકનો ઉપયોગ માત્ર સત્તાવાર ઓળખ પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે દેશના નાગરિકો અને જાહેર જીવનમાં જવાબદારી નિભાવતા લોકો માટે મૂલ્યોનું સ્મરણપત્ર પણ છે.

ભારતનું રાષ્ટ્રીય પ્રતીક આપણને યાદ અપાવે છે કે રાષ્ટ્રની સાચી મહાનતા માત્ર તેની સૈન્યશક્તિ, આર્થિક સમૃદ્ધિ કે વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠામાં નથી, પરંતુ ન્યાય, સત્ય, માનવતા અને પ્રજાના કલ્યાણ પ્રત્યેની તેની પ્રતિબદ્ધતામાં પણ રહેલી છે.

સમ્રાટ અશોકના યુગમાં પથ્થર પર કંડારાયેલું આ શિલ્પ આજે પણ સમયની સીમાઓ પાર કરીને આપણને એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે. હજારો વર્ષ પહેલાંની કલાત્મક કુશળતા અને નૈતિક વિચારધારાનો આ વારસો આધુનિક ભારતની રાષ્ટ્રીય ઓળખનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયો છે.

**અશોક સ્તંભ એટલે ભારતના ગૌરવશાળી ભૂતકાળ અને ઉજ્જવળ ભવિષ્ય વચ્ચેનો એક મજબૂત સેતુ.** તેના ચાર સિંહો આપણને શક્તિ અને સાહસની પ્રેરણા આપે છે, ધર્મચક્ર સતત આગળ વધવાનો સંદેશ આપે છે અને ‘સત્યમેવ જયતે’ આપણને યાદ અપાવે છે કે કોઈપણ રાષ્ટ્રની સૌથી મોટી તાકાત અંતે સત્ય અને ન્યાયમાં જ રહેલી છે.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા. ૧૫/૧૦/૨૦૨૬.

14/10/2026

*" 19(1)(a) વિરુદ્ધ 19(3) : લોકશાહીનો અવાજ કે સત્તાની મર્યાદા?. "*

**દિલ્હીના આંદોલનના સંદર્ભમાં અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, શાંતિપૂર્ણ વિરોધ અને બંધારણીય જવાબદારી વચ્ચેનો સંઘર્ષ**

લોકશાહીમાં સરકારની ટીકા કરવી, પોતાની માગણીઓ રજૂ કરવી અને અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવો એ નાગરિકોના અધિકારોનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પરંતુ જાહેર વ્યવસ્થા જાળવવી અને દેશની એકતા-અખંડિતતાનું રક્ષણ કરવું એ પણ સરકારની બંધારણીય જવાબદારી છે. દિલ્હીમાં ચાલી રહેલા આંદોલનના સંદર્ભમાં આ બંને પાસાં ફરી એક વખત ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યાં છે. એક તરફ આંદોલનકારીઓ પોતાના અધિકારો માટે રસ્તા પર ઊતરે છે, તો બીજી તરફ સરકાર કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની જવાબદારીનો હવાલો આપે છે. ત્યારે સવાલ એ છે કે લોકશાહીમાં વિરોધનો અધિકાર ક્યાં સુધી છે અને તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની સત્તાની મર્યાદા ક્યાંથી શરૂ થાય છે?

# # બાબાસાહેબ આંબેડકરનો સંદેશ

25 નવેમ્બર, 1949ના રોજ બંધારણસભામાં ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકરે આપેલું સમાપન ભાષણ ભારતીય લોકશાહીના ઇતિહાસમાં વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. તેમણે બંધારણીય માર્ગોનું મહત્ત્વ સમજાવતાં જણાવ્યું હતું કે બંધારણીય વ્યવસ્થા સ્થાપિત થયા પછી રાજકીય હેતુઓ સિદ્ધ કરવા માટે બંધારણીય પદ્ધતિઓને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. સત્યાગ્રહ, અસહકાર અને નાગરિક અવજ્ઞા જેવી પદ્ધતિઓને તેમણે બંધારણીય માર્ગો ઉપલબ્ધ હોય ત્યારે અપનાવવા અંગે ચેતવણી આપી હતી.

આજે પણ સત્તામાં રહેલા લોકો આંબેડકરના વિચારોનો હવાલો આપીને આંદોલનકારીઓને બંધારણીય માર્ગ અપનાવવાની સલાહ આપે છે. પરંતુ આંબેડકરના વિચારોનો અર્થ માત્ર આંદોલનોનો વિરોધ કરવો એવો નથી. બંધારણ સત્તાને અધિકાર આપે છે, તો સાથે તેની મર્યાદાઓ પણ નક્કી કરે છે. તેથી સરકાર બંધારણીય માર્ગે ચાલે છે કે નહીં, નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે કે નહીં, એ પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્ત્વનો છે.

# # અનુચ્છેદ 19 : અધિકાર અને પ્રતિબંધ વચ્ચેનું સંતુલન

ભારતીય બંધારણનો અનુચ્છેદ 19 નાગરિકોની સ્વતંત્રતાઓનું રક્ષણ કરે છે. તેના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો અધિકાર મળે છે, જ્યારે અનુચ્છેદ 19(1)(b) હેઠળ શસ્ત્રો વિના શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. એટલે કે, સરકારની નીતિઓ સામે અસહમતી વ્યક્ત કરવી, ધરણાં કરવાં અને શાંતિપૂર્ણ સભાઓ યોજવી એ લોકશાહી વ્યવસ્થાના સ્વાભાવિક ભાગ છે.

જોકે, આ અધિકારો અમર્યાદિત નથી. અનુચ્છેદ 19(3) હેઠળ ભારતની સાર્વભૌમત્વ અને અખંડિતતા તથા જાહેર વ્યવસ્થાના હિતમાં શાંતિપૂર્ણ સભા યોજવાના અધિકાર પર વાજબી પ્રતિબંધો મૂકી શકાય છે.

પરંતુ અહીં એક વાત સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ: સરકારને પ્રતિબંધ મૂકવાની સત્તા મળી છે એટલે તે મનસ્વી રીતે નાગરિકોના અધિકારોને મર્યાદિત કરી શકે નહીં. પ્રતિબંધ કાયદેસર, વાજબી અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ હોવો જોઈએ. માત્ર સરકારની ટીકા થાય છે અથવા કોઈ નીતિ સામે વિરોધ થાય છે એટલા માટે શાંતિપૂર્ણ આંદોલનને આપમેળે ગેરકાયદેસર ગણાવી શકાય નહીં.

બીજી તરફ, આંદોલનના નામે હિંસા, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન કે અન્ય નાગરિકોના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન પણ યોગ્ય ઠરાવી શકાય નહીં. લોકશાહીમાં અધિકારની સાથે જવાબદારી પણ એટલી જ જરૂરી છે.

# # દિલ્હીના આંદોલનમાંથી ઊઠતો સવાલ

દિલ્હીમાં ચાલી રહેલા આંદોલનને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાની સમસ્યા તરીકે જોવાને બદલે તેની પાછળ રહેલી માગણીઓ અને અસંતોષને સમજવો જરૂરી છે. જો નાગરિકોને એવું લાગે કે તેમની રજૂઆતો સાંભળવામાં આવતી નથી, તો અસંતોષ જાહેર વિરોધનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે. સરકારની જવાબદારી માત્ર વ્યવસ્થા જાળવવાની નથી, પરંતુ યોગ્ય રજૂઆતોને સાંભળવાની અને સંવાદ દ્વારા ઉકેલ શોધવાની પણ છે.

તે જ રીતે, આંદોલનકારીઓએ પણ પોતાની માગણીઓ શાંતિપૂર્ણ અને બંધારણીય રીતે રજૂ કરવી જોઈએ. જાહેર માર્ગો પરના વિરોધને કારણે સામાન્ય નાગરિકોને મુશ્કેલી ન પડે અને આવશ્યક સેવાઓ ખોરવાય નહીં, તેનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

આથી, સવાલ એ નથી કે સરકાર હંમેશાં સાચી છે કે આંદોલનકારીઓ હંમેશાં સાચા છે. સવાલ એ છે કે બંને બંધારણીય મર્યાદાઓનું પાલન કરે છે કે નહીં.

# # આંબેડકરના વિચારોનો સાચો અર્થ

આજે આંદોલનોમાં બાબાસાહેબ આંબેડકરના પોસ્ટરો જોવા મળે છે. પરંતુ તેમના વિચારોનો સાચો આદર માત્ર તેમનાં ચિત્રો લહેરાવવામાં નથી, પરંતુ બંધારણની ભાવનાને સમજવામાં છે. તેમણે બંધારણીય માર્ગોનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું હતું, પરંતુ લોકશાહીનું જતન, સમાનતા અને નાગરિક અધિકારોનું રક્ષણ પણ તેમના વિચારોના પાયામાં હતાં.

સરકારે અસહમતીને લોકશાહીનો સ્વાભાવિક ભાગ માનવી જોઈએ અને આંદોલનકારીઓએ પણ પોતાના અધિકારોનો ઉપયોગ જવાબદારીપૂર્વક કરવો જોઈએ. વિવાદોનો ઉકેલ સંવાદ, કાયદા અને બંધારણીય પ્રક્રિયાઓ દ્વારા આવે, એ જ લોકશાહીની સાચી તાકાત છે.

**અંતે, બંધારણ સરકારને સત્તા આપે છે, પરંતુ એ સત્તા પર મર્યાદા પણ મૂકે છે. તે નાગરિકોને અધિકારો આપે છે, પરંતુ જવાબદારીપૂર્વકના વર્તનની અપેક્ષા પણ રાખે છે.** દિલ્હીના આંદોલનના સંદર્ભમાં પણ લોકશાહીની સાચી કસોટી એ જ છે કે સરકારની સત્તાની મર્યાદા જળવાય, નાગરિકોના અધિકારો સુરક્ષિત રહે અને બંધારણ બંને પક્ષો માટે સર્વોપરી બને.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા. ૧૪/૧૦/૨૦૨૬.

13/10/2026

*" ભારતના ટોલ પ્લાઝાનું ચિત્ર : રાજસ્થાન મોખરે, ગુજરાત આઠમા ક્રમે!"*

**દેશના ધોરીમાર્ગો પર વધતું ટોલ નેટવર્ક, આધુનિક ટેકનોલોજી અને FASTag વ્યવસ્થાએ પરિવહનને આપ્યો નવો વેગ**

આજના આધુનિક ભારતમાં રસ્તાઓ માત્ર એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પહોંચવાનું માધ્યમ નથી રહ્યા, પરંતુ દેશના આર્થિક વિકાસ, વેપાર, પ્રવાસન અને પરિવહનની કરોડરજ્જુ બની ગયા છે. એક રાજ્યમાંથી બીજા રાજ્યમાં જવા માટે હોય કે પછી લાંબા અંતરની મુસાફરી, રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો અને એક્સપ્રેસ વેની ભૂમિકા અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે. આ ધોરીમાર્ગો પર મુસાફરી કરતા વાહનચાલકોને વારંવાર ટોલ પ્લાઝા જોવા મળે છે, જ્યાં રસ્તાના ઉપયોગ બદલ નિર્ધારિત ટોલ વસૂલવામાં આવે છે. ભારતમાં ટોલ પ્લાઝાનું વિસ્તરતું નેટવર્ક દેશના માર્ગ માળખાના વિકાસની સાથે જોડાયેલું છે.

ભારતમાં ટોલ પ્લાઝાની સંખ્યા કેટલી છે અને કયાં રાજ્યોમાં સૌથી વધુ ટોલ પ્લાઝા આવેલા છે, તે જાણવું રસપ્રદ છે. વિવિધ સ્રોતોમાંથી પ્રાપ્ત થયેલા અંદાજિત આંકડાઓ અનુસાર, ભારતમાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો, રાજ્યના ધોરીમાર્ગો, એક્સપ્રેસ વે અને અન્ય ટોલ માર્ગો સહિત કુલ ટોલ પ્લાઝાની સંખ્યા આશરે ત્રણ હજાર જેટલી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. જ્યારે નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (NHAI) દ્વારા સંચાલિત રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પરના ટોલ પ્લાઝાની સંખ્યા આશરે 1,087 દર્શાવવામાં આવી છે. જોકે, આ આંકડા ગણતરીના સમયગાળા, ટોલ પ્લાઝાની વ્યાખ્યા અને સ્રોત પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.

# # દેશનાં સૌથી વધુ ટોલ પ્લાઝા ધરાવતાં 10 રાજ્યો

વિવિધ સ્રોતોમાં દર્શાવાયેલા અંદાજિત આંકડાઓ પ્રમાણે સૌથી વધુ ટોલ પ્લાઝા ધરાવતાં રાજ્યો અને પ્રદેશોની યાદી નીચે મુજબ છે:

1. **રાજસ્થાન — 156 ટોલ પ્લાઝા**
2. **ઉત્તર પ્રદેશ — 97 ટોલ પ્લાઝા**
3. **મધ્ય પ્રદેશ — 90 ટોલ પ્લાઝા**
4. **મહારાષ્ટ્ર — 89 ટોલ પ્લાઝા**
5. **તમિલનાડુ — 78 ટોલ પ્લાઝા**
6. **આંધ્ર પ્રદેશ — 72 ટોલ પ્લાઝા**
7. **દિલ્હી-NCR — 60 ટોલ પ્લાઝા**
8. **ગુજરાત — 58 ટોલ પ્લાઝા**
9. **કર્ણાટક — 55 ટોલ પ્લાઝા**
10. **હરિયાણા — 45 ટોલ પ્લાઝા**

આ યાદી અનુસાર રાજસ્થાન પ્રથમ સ્થાને છે, જ્યારે ગુજરાત આઠમા ક્રમે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. નોંધનીય છે કે આ આંકડાઓને સત્તાવાર અને વર્તમાન રાજ્યવાર ગણતરી તરીકે નહીં, પરંતુ વિવિધ સ્રોતોમાંથી પ્રાપ્ત અંદાજ તરીકે જોવા જોઈએ. ખાસ કરીને દિલ્હી-NCR એકથી વધુ રાજ્યોમાં ફેલાયેલો પ્રદેશ હોવાથી તેની ગણતરી અન્ય રાજ્યો સાથે સીધી રીતે સરખાવતી વખતે સાવચેતી જરૂરી છે.

# # રાજસ્થાનમાં સૌથી વધુ ટોલ પ્લાઝા કેમ?

રાજસ્થાન દેશના ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટું રાજ્ય છે. તેની વિશાળ ભૌગોલિક સીમાઓ અને દિલ્હી, ગુજરાત, મધ્ય પ્રદેશ, હરિયાણા તથા ઉત્તર પ્રદેશ સાથેના માર્ગસંપર્કને કારણે અહીં ધોરીમાર્ગોનું વ્યાપક નેટવર્ક વિકસ્યું છે. લાંબા અંતરના વાહનવ્યવહાર, ઔદ્યોગિક માલસામાનની હેરફેર અને પ્રવાસનને કારણે પણ માર્ગ પરિવહનનું મહત્ત્વ વધ્યું છે. આ પરિબળો રાજ્યમાં ટોલ વસૂલાતના માળખાના વિસ્તરણ સાથે સંકળાયેલા છે.

ઉત્તર પ્રદેશમાં યમુના એક્સપ્રેસ વે અને આગ્રા-લખનઉ એક્સપ્રેસ વે જેવા આધુનિક માર્ગો ઉપરાંત રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોના વિસ્તરણને કારણે ટોલ આધારિત માર્ગ માળખું વિકસ્યું છે. બીજી તરફ, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય પ્રદેશ, તમિલનાડુ, આંધ્ર પ્રદેશ અને કર્ણાટક જેવાં રાજ્યોમાં પણ ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ, મોટા શહેરો વચ્ચેનો સંપર્ક અને લાંબા અંતરના પરિવહનને કારણે ટોલ માર્ગોનું વિશેષ મહત્ત્વ છે.

# # આધુનિક ટોલ પ્લાઝા કેવી રીતે કામ કરે છે?

આજના ટોલ પ્લાઝા પહેલાંની સરખામણીએ વધુ આધુનિક અને ટેકનોલોજીથી સજ્જ બન્યા છે. વિશાળ છત નીચે અનેક લેન બનાવવામાં આવે છે, જેથી વાહનોની અવરજવર વ્યવસ્થિત રીતે થઈ શકે. દરેક લેનમાં ટોલ વસૂલાત માટેની વ્યવસ્થા હોય છે. ટોલ પ્લાઝાના કદ અને ટ્રાફિકના પ્રમાણ પ્રમાણે લેનની સંખ્યા બદલાતી રહે છે.

ટોલ પ્લાઝા પર સામાન્ય રીતે નીચેની સુવિધાઓ જોવા મળે છે:

**FASTag વ્યવસ્થા:** વાહનના આગળના કાચ પર લગાવેલા FASTag દ્વારા ઇલેક્ટ્રોનિક રીતે ટોલની ચુકવણી થાય છે. તેના કારણે રોકડ વ્યવહારની જરૂરિયાત ઘટે છે અને ટોલ વસૂલાતની પ્રક્રિયા વધુ ઝડપી બને છે.

**સ્કેનર અને કેમેરા:** FASTag વાંચવા માટે રીડર, વાહનોની ઓળખ માટે કેમેરા અને ટોલ વ્યવસ્થાના નિરીક્ષણ માટે CCTV જેવી સુવિધાઓનો ઉપયોગ થાય છે.

**સૂચના બોર્ડ:** ટોલના દરો, વાહનોના પ્રકાર, લેનની દિશા અને FASTag સંબંધિત સૂચનાઓ માટે મોટા બોર્ડ લગાવવામાં આવે છે.

**મલ્ટી-લેન માળખું:** વાહનોની સંખ્યા અને માર્ગની જરૂરિયાત પ્રમાણે ટોલ પ્લાઝા પર અનેક લેન બનાવવામાં આવે છે, જેથી ટ્રાફિકનું સંચાલન સરળ બને.

FASTagના વ્યાપક ઉપયોગથી ટોલ પ્લાઝા પર રોકાવાનો સમય ઘટાડવામાં મદદ મળી છે. જોકે, ભારે ટ્રાફિક, ટેકનિકલ ખામી અથવા લેનમાં અવરોધ ઊભો થાય ત્યારે વાહનોની કતારો જોવા મળી શકે છે.

# # ટોલ પ્લાઝા : વિકાસની કિંમત કે મુસાફરીની સુવિધા?

રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો અને એક્સપ્રેસ વેના નિર્માણ તથા જાળવણી માટે મોટા પ્રમાણમાં નાણાંની જરૂર પડે છે. ટોલ વસૂલાત દ્વારા માર્ગ નિર્માણ, સુધારણા અને જાળવણીના ખર્ચની ભરપાઈ કરવામાં મદદ મળે છે. બીજી તરફ, વારંવાર ટોલ ચૂકવવો પડતો હોવાથી ખાનગી વાહનચાલકો અને માલવાહક પરિવહન ક્ષેત્ર માટે મુસાફરીનો ખર્ચ પણ વધે છે. તેથી ટોલના દરો, માર્ગોની ગુણવત્તા અને વાહનચાલકોને મળતી સુવિધાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે.

ભારતમાં માર્ગ પરિવહનનું નેટવર્ક સતત વિસ્તરી રહ્યું છે. નવા ધોરીમાર્ગો, એક્સપ્રેસ વે અને આધુનિક ટોલ વ્યવસ્થાઓ દેશના આર્થિક વિકાસને વેગ આપી શકે છે. પરંતુ ટોલ પ્લાઝાની સંખ્યા માત્ર વિકાસનું માપદંડ નથી; માર્ગોની ગુણવત્તા, સલામતી, મુસાફરીનો સમય અને ટોલના બદલામાં મળતી સુવિધાઓ પણ એટલાં જ મહત્ત્વનાં છે.

**આખરે, ટોલ પ્લાઝા માત્ર નાણાં વસૂલવાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ દેશના માર્ગ માળખા અને પરિવહન વ્યવસ્થાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે.** ટેકનોલોજી, પારદર્શક વસૂલાત અને સારી માર્ગસુવિધાઓના સમન્વયથી જ ભારતની ધોરીમાર્ગ વ્યવસ્થા વધુ કાર્યક્ષમ અને જનસામાન્ય માટે લાભદાયી બની શકે છે. જો કે વારંવાર અનેક વિવાદોમાં રહેતા ટોલ પ્લાઝા પર માથાભારે તત્વોની દાદાગીરીના કિસ્સા પણ બહુ આવે છે. તેનો કોઈ ઉકેલ આજ સુધી આવ્યો નથી.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા.૧૩/૧૦/૨૦૨૬.

12/10/2026

*" TMB 312 : ભારતીય રસ્તાઓ પર ટાટાની ઐતિહાસિક સફરનો પ્રથમ અધ્યાય."*

**એક ટ્રકથી શરૂ થયેલી સફર આજે બની ભારતીય વ્યાપારી વાહન ઉદ્યોગની મજબૂત ઓળખ**

આજે જ્યારે ભારતીય રસ્તાઓ પર ટાટા મોટર્સનાં વિશાળ ટ્રકો અને બસો દોડતાં જોવા મળે છે, ત્યારે તેની પાછળ છુપાયેલો ઇતિહાસ ભારતની ઔદ્યોગિક પ્રગતિની એક રસપ્રદ કહાની રજૂ કરે છે. દેશના ખૂણેખૂણે માલસામાન પહોંચાડતા ટ્રકો હોય, જાહેર પરિવહનની બસો હોય કે પછી બાંધકામ ક્ષેત્રનાં ભારે વાહનો—ટાટા મોટર્સે ભારતીય પરિવહન ક્ષેત્રમાં પોતાની આગવી ઓળખ ઊભી કરી છે. પરંતુ આ વિશાળ સફરની શરૂઆત એક ઐતિહાસિક વ્યાપારી વાહનથી થઈ હતી, જેનું નામ હતું **TMB 312**.

# # 1954 : ભારતીય ટ્રક ઉદ્યોગ માટે યાદગાર વર્ષ

ભારતને 1947માં આઝાદી મળ્યા પછી દેશ ઔદ્યોગિક વિકાસના નવા યુગમાં પ્રવેશી રહ્યો હતો. રસ્તાઓ, રેલવે, બંદરો, કારખાનાં અને બાંધકામ ક્ષેત્રના વિકાસ માટે આધુનિક વાહનોની જરૂરિયાત સતત વધી રહી હતી. તે સમયે ભારત માટે પડકાર માત્ર વિદેશથી વાહનો આયાત કરવાનો નહોતો, પરંતુ દેશમાં જ આધુનિક વાહનોનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવાનો પણ હતો.

આવા સમયે ટાટા એન્જિનિયરિંગ એન્ડ લોકમોટિવ કંપની—TELCO, જે આજે ટાટા મોટર્સ તરીકે ઓળખાય છે—એ જર્મનીની પ્રતિષ્ઠિત મર્સિડીઝ-બેન્ઝ કંપની સાથે તકનીકી સહયોગ દ્વારા વ્યાપારી વાહન ઉત્પાદનની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું. વર્ષ 1954માં રજૂ થયેલો TMB 312 આ ઐતિહાસિક સફરનું પ્રતીક બન્યો.

આ પહેલ માત્ર એક નવા ટ્રકના ઉત્પાદન પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. તે ભારતીય એન્જિનિયરિંગ, આધુનિક ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ અને તકનીકી જ્ઞાનના વિકાસ તરફનું એક મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું હતું. વિદેશી તકનીકના સહયોગથી ભારતીય પરિસ્થિતિને અનુરૂપ વાહન ઉદ્યોગ વિકસાવવાની દિશામાં આ શરૂઆત નોંધપાત્ર હતી.

# # મુંબઈથી જિનીવા સુધી : ક્ષમતાનો વિશ્વ સમક્ષ પરિચય

ટાટાની વ્યાપારી વાહન સફરમાં વર્ષ 1955નું વિશેષ મહત્ત્વ છે. તે વર્ષે ટાટાના ત્રણ ટ્રકોએ મુંબઈથી સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડના જિનીવા સુધીની આશરે 12,875 કિલોમીટરની લાંબી મુસાફરી કરી હતી. આ પ્રવાસે વાહનોની મજબૂતાઈ, લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવાની ક્ષમતા અને વિશ્વસનીયતાનું પ્રદર્શન કરવાની તક પૂરી પાડી હતી.

તે સમયના સંજોગોમાં આટલી લાંબી મુસાફરી માત્ર એક પ્રવાસ નહોતો, પરંતુ ભારતીય વાહન ઉદ્યોગની ક્ષમતા તરફ ધ્યાન દોરતો એક યાદગાર પ્રયાસ હતો. આ ઘટનાએ ટાટાની વ્યાપારી વાહન ક્ષેત્રે આગળ વધવાની મહત્ત્વાકાંક્ષાને પણ ઉજાગર કરી.

# # એક ટ્રકથી વિશાળ ઔદ્યોગિક સફર સુધી

TMB 312થી શરૂ થયેલી સફર સમય જતાં વધુ વિસ્તરતી ગઈ. દેશના આર્થિક વિકાસ સાથે માલવહન માટે મોટા અને વધુ ક્ષમતાવાળા ટ્રકોની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. ટાટાએ પણ પોતાની ઉત્પાદન ક્ષમતા અને વાહનોની શ્રેણીનો વિસ્તાર કર્યો. ટ્રકો ઉપરાંત બસો અને વિવિધ પ્રકારનાં વ્યાપારી વાહનોના ક્ષેત્રમાં કંપનીએ પોતાનું સ્થાન મજબૂત બનાવ્યું.

ભારતના રસ્તાઓ પર દોડતા ટાટાના ટ્રકો દેશના ઔદ્યોગિક અને આર્થિક જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બન્યા. ખેતપેદાશોને બજાર સુધી પહોંચાડવાથી લઈને કારખાનાં માટે કાચો માલ લાવવા, બંદરો પરથી માલનું પરિવહન કરવા અને બાંધકામ માટે જરૂરી સામગ્રી પહોંચાડવા સુધી અનેક ક્ષેત્રોમાં વ્યાપારી વાહનોની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ રહી છે.

આજે પણ ટ્રક ઉદ્યોગ દેશની સપ્લાય ચેઇન અને માલવહન વ્યવસ્થાનો એક મુખ્ય આધાર છે. આ ક્ષેત્રમાં ટાટા મોટર્સની લાંબી સફર ભારતના વાહન ઉત્પાદન ઉદ્યોગના વિકાસ સાથે જોડાયેલી છે.

# # TMB 312 : માત્ર ટ્રક નહીં, એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન

કોઈ પણ મોટી ઔદ્યોગિક સફળતાની પાછળ શરૂઆતનાં પગલાંનું વિશેષ મહત્ત્વ હોય છે. સમય જતાં ઉત્પાદનો બદલાય છે, તકનીક આધુનિક બને છે અને બજારની જરૂરિયાતો પ્રમાણે નવા મોડેલો આવે છે. પરંતુ શરૂઆતના પ્રયાસો જ ભવિષ્યના વિકાસ માટે પાયો તૈયાર કરે છે.

TMB 312ને પણ આ જ દૃષ્ટિએ જોવો જોઈએ. તેણે સ્વતંત્રતા પછીના ભારતના વ્યાપારી વાહન ઉદ્યોગના વિકાસમાં એક યાદગાર સ્થાન મેળવ્યું. તેની સાથે જોડાયેલી ઐતિહાસિક સફર એ વાતની યાદ અપાવે છે કે ઔદ્યોગિક પ્રગતિ એક જ દિવસમાં થતી નથી; તેના માટે તકનીકી જ્ઞાન, સતત સંશોધન, ઉત્પાદનક્ષમતા અને લાંબા ગાળાની દૃષ્ટિ જરૂરી હોય છે.

આજે ટાટા મોટર્સની ઓળખ માત્ર એક વાહન ઉત્પાદક કંપની તરીકે જ નહીં, પરંતુ ભારતના પરિવહન અને ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાના રૂપમાં પણ જોવા મળે છે. તેની આ સફરની શરૂઆતને યાદ કરતાં TMB 312નું નામ ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવે છે.

**એક સમયનો ટ્રક, આજે એક વિશાળ ઔદ્યોગિક વારસાની શરૂઆતનું પ્રતીક છે.** TMB 312ની કહાની આપણને સમજાવે છે કે દેશની પ્રગતિમાં ક્યારેક એક નાનકડું ઔદ્યોગિક પગલું પણ ભવિષ્યમાં વિશાળ પરિવર્તનનો પાયો બની શકે છે. ભારતીય રસ્તાઓ પર ટાટાની આજની વિશાળ હાજરી પાછળ આવી જ એક ઐતિહાસિક શરૂઆતની યાદ જોડાયેલી છે.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા.૧૨/૧૦/૨૦૨૬.

11/10/2026

*" ૮૪ વર્ષના અમિતાભ : સદીનો મહાનાયક, જે આજે પણ ‘રિટાયર’ થવા તૈયાર નથી. "*

11 ઓક્ટોબર, 1942ના રોજ જન્મેલો એક લાંબો, દુબળો અને અસામાન્ય અવાજ ધરાવતો યુવાન એક દિવસ ભારતીય સિનેમાનો એવો ચહેરો બની જશે, જેને દુનિયા ‘મહાનાયક’, ‘બિગ બી’ અને ‘સ્ટાર ઓફ ધ મિલેનિયમ’ જેવા નામોથી ઓળખશે—એ વાત કદાચ ખુદ અમિતાભ બચ્ચને પણ ક્યારેય કલ્પી નહીં હોય.

11 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ અમિતાભ હરિવંશરાય બચ્ચન 84 વર્ષના થશે. આ ઉંમરે પણ તેમની ઓળખ માત્ર ભૂતકાળના સુપરસ્ટાર તરીકે નથી. કેમેરા સામે તેમની હાજરી, અવાજની ગુંજ, કામ પ્રત્યેની શિસ્ત અને સતત સક્રિય રહેવાની તેમની ટેવ આજે પણ તેમને ભારતીય મનોરંજન જગતનું અનોખું વ્યક્તિત્વ બનાવે છે.

‘ઇન્કલાબ’ બનવાના હતા અમિતાભ!

અમિતાભ બચ્ચનનું બાળપણનું સૌથી રસપ્રદ રહસ્ય એ છે કે તેમનું નામ શરૂઆતમાં ‘ઇન્કલાબ’ રાખવાનું વિચારાયું હતું. સ્વતંત્રતા આંદોલનના ‘ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ’ના નારા પરથી આ નામની પ્રેરણા મળી હતી. જોકે અંતે તેમના પિતા અને પ્રસિદ્ધ કવિ હરિવંશરાય બચ્ચને તેમનું નામ ‘અમિતાભ’ રાખ્યું—અર્થાત્ અનંત તેજ અથવા જેનું પ્રકાશ ક્યારેય સમાપ્ત ન થાય.

અને ખરેખર, નામ જાણે તેમના ભવિષ્યની આગાહી બની ગયું!

અટક ‘બચ્ચન’ પણ પિતાની ભેટ

અમિતાભનું કુટુંબનામ મૂળ ‘શ્રીવાસ્તવ’ હતું. તેમના પિતા હરિવંશરાય શ્રીવાસ્તવે સાહિત્યમાં ‘બચ્ચન’ ઉપનામ અપનાવ્યું હતું અને અમિતાભે પણ આ જ નામને પોતાની ઓળખ બનાવી. આજે ‘બચ્ચન’ નામ પોતે જ ભારતીય સિનેમામાં એક બ્રાન્ડ બની ગયું છે.

ફિલ્મી દુનિયામાં આવતાં પહેલાં નોકરી કરી

આજે કરોડો લોકો જેને માત્ર અભિનેતા તરીકે ઓળખે છે, તે અમિતાભે ફિલ્મોમાં પ્રવેશ કરતાં પહેલાં સામાન્ય નોકરી કરી હતી. કોલકાતામાં તેમણે શિપિંગ કંપનીમાં કામ કર્યું અને ફ્રેઇટ બ્રોકર તરીકે પણ કામગીરી કરી હતી. 1962થી 1969 દરમિયાન કોલકાતામાં વિતાવેલા વર્ષો તેમના જીવનનો મહત્વનો અનુભવ બની રહ્યા. તાજેતરમાં પણ તેમણે KBCમાં 1960ના દાયકાના કોલકાતાની પાર્ક સ્ટ્રીટની યાદો તાજી કરી હતી.

કહેવામાં આવે છે કે તેમની પહેલી નોકરીનો પગાર માત્ર રૂ. 500 હતો. એટલે આજે જે વ્યક્તિનું નામ કરોડોની કમાણી અને વૈભવ સાથે જોડાય છે, તેની શરૂઆત સામાન્ય નોકરીથી થઈ હતી.

અવાજ પણ ક્યારેક અડચણ બન્યો હતો!

અમિતાભ બચ્ચનનો અવાજ આજે તેમની સૌથી મોટી ઓળખ છે. પરંતુ કારકિર્દીની શરૂઆતમાં આ જ અવાજને લઈને તેમને નિરાશા મળી હતી. ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયોની ઓડિશનમાં તેમનો અવાજ પસંદ ન થયો હોવાની વાત વર્ષોથી જાણીતી છે.

વિરોધાભાસ જુઓ—જે અવાજને ક્યારેક રેડિયો માટે યોગ્ય માનવામાં આવ્યો નહોતો, એ જ અવાજ પાછળથી ફિલ્મો, જાહેરાતો, ડોક્યુમેન્ટરી અને ખાસ કરીને **‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’**ની સૌથી મોટી ઓળખ બની ગયો.

પ્રથમ ફિલ્મ પણ તરત સફળ નહોતી

1969માં **‘સાત હિન્દુસ્તાની’**થી અમિતાભે ફિલ્મી કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. શરૂઆતમાં તેમને એવી સફળતા મળી નહોતી કે જેના પરથી ભવિષ્યનો મહાનાયક ઓળખી શકાય. પરંતુ પ્રથમ જ ફિલ્મ માટે તેમને શ્રેષ્ઠ નવોદિત અભિનેતાનો સન્માન મળ્યો અને ત્યાર પછી તેમની સફર ધીમે ધીમે આગળ વધતી ગઈ.

એટલે અમિતાભની વાર્તા ‘પહેલી ફિલ્મથી સુપરસ્ટાર’ બનવાની નથી; તે ધીમે ધીમે પોતાની જગ્યા બનાવનારા કલાકારની વાર્તા છે.

‘ઝંઝીર’ અને જન્મ થયો ‘એન્ગ્રી યંગ મેન’નો

1973ની ‘ઝંઝીર’ અમિતાભ બચ્ચનના જીવનનો સૌથી મોટો વળાંક બની. તે સમયના રોમેન્ટિક હીરોની વચ્ચે એક ઊંચો, ગંભીર અને અંદરથી ગુસ્સાથી ભરેલો યુવાન પડદા પર આવ્યો. દર્શકોએ તેને તરત સ્વીકારી લીધો.

ત્યાર પછી ‘દીવાર’, ‘શોલે’, ‘ત્રિશૂલ’, ‘ડોન’, ‘મુકદ્દર કા સિકંદર’, ‘કાળા પથ્થર’, ‘નમક હલાલ’ જેવી ફિલ્મોએ અમિતાભને માત્ર સ્ટાર નહીં, પરંતુ એક યુગનું પ્રતીક બનાવી દીધા.

‘એન્ગ્રી યંગ મેન’ માત્ર એક ફિલ્મી ઉપનામ નહોતું. તે 1970ના દાયકાના ભારતના યુવાનોની નિરાશા, બેરોજગારી, અસમાનતા અને વ્યવસ્થા સામેના ગુસ્સાનો પડદા પર દેખાતો ચહેરો બની ગયો.

‘શોલે’માં જયનો સાથી, પરંતુ પોતે આખી ફિલ્મનો ચહેરો!

‘શોલે’માં અમિતાભે જયનું પાત્ર ભજવ્યું. ધર્મેન્દ્રના વીરુની સરખામણીમાં જય વધુ શાંત, સંયમી અને ઓછું બોલતું પાત્ર હતું. છતાં અમિતાભની આંખો, સંવાદ બોલવાની રીત અને શરીરની ભાષાએ જયને યાદગાર બનાવી દીધો.

અહીંથી તેમની એક બીજી વિશેષતા સ્પષ્ટ થઈ—ઓછું બોલીને પણ અસર છોડી દેવાની કળા.

1982 : જીવન બદલી નાખનારો અકસ્માત

‘કૂલી’ના શૂટિંગ દરમિયાન 1982માં થયેલા ગંભીર અકસ્માતે અમિતાભના જીવનને લગભગ મૃત્યુના દરવાજા સુધી પહોંચાડી દીધું હતું. દેશભરમાં તેમના ચાહકો તેમની સલામતી માટે પ્રાર્થના કરતા હતા. તેઓ બચ્યા અને ફરી કામ પર પાછા ફર્યા.

આ ઘટનાએ તેમના વ્યક્તિત્વમાં એક મહત્વની વાત વધુ મજબૂત કરી—લોકપ્રિયતા કરતાં જીવન મોટું છે, પરંતુ જીવન પાછું મળે ત્યારે તેને ફરી અર્થપૂર્ણ રીતે જીવવું પણ એટલું જ મહત્વનું છે.

ફિલ્મોથી સંસદ સુધી

1984માં અમિતાભે ફિલ્મી દુનિયામાંથી રાજકારણ તરફ વળવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ લોકસભાના સભ્ય બન્યા અને 1984થી 1987 સુધી સંસદમાં રહ્યા. જોકે રાજકારણનો આ તબક્કો લાંબો ચાલ્યો નહીં અને તેઓ ફરી ફિલ્મી દુનિયામાં પાછા ફર્યા.

એક સુપરસ્ટાર માટે સંસદમાં જવું અને થોડા વર્ષોમાં પાછા ફિલ્મોમાં આવી જવું—આ પણ તેમની જિંદગીના અસામાન્ય અધ્યાયોમાંનું એક છે.

એક સમય એવો પણ આવ્યો જ્યારે કારકિર્દી મુશ્કેલીમાં હતી

1990ના દાયકામાં અમિતાભની ફિલ્મી કારકિર્દી અગાઉ જેવી તેજસ્વી રહી નહોતી. તેમણે પોતાની કંપની Amitabh Bachchan Corporation Limited (ABCL) શરૂ કરી અને ફિલ્મ નિર્માણ-મનોરંજન વ્યવસાયમાં પ્રવેશ કર્યો. પરંતુ આ સાહસ તેમને ભારે આર્થિક મુશ્કેલીઓ સુધી લઈ ગયું.

એક સમય એવો આવ્યો જ્યારે ‘બિગ બી’ જેવા નામ ધરાવતી વ્યક્તિને પણ નાણાકીય સંકટનો સામનો કરવો પડ્યો. પરંતુ આ જ તબક્કો તેમની જિંદગીનો સૌથી મોટો પાઠ બની ગયો—મહાનાયક પણ પડી શકે, પરંતુ મહાનાયક ફરી ઊભો પણ થઈ શકે.

‘મોહબ્બતેં’ અને KBC : બીજી ઇનિંગનો ચમત્કાર

1990ના દાયકાના અંતમાં અમિતાભ ફરી પડદા પર સક્રિય થયા. 2000માં જ્યારે તેઓ **‘કૌન બનેગા કરોડપતિ’**ના હોસ્ટ બન્યા ત્યારે કદાચ કોઈએ વિચાર્યું પણ નહીં હોય કે એક ફિલ્મ અભિનેતા ટેલિવિઝનના એક ક્વિઝ શોને પોતાની વ્યક્તિગત ઓળખનો એટલો મોટો હિસ્સો બનાવી દેશે.

KBCમાં તેમનો અવાજ, પ્રશ્ન પૂછવાની રીત, સ્પર્ધકો સાથેની વાતચીત, હાસ્ય અને ગંભીરતા—બધું જ લોકોના ઘરમાં પહોંચ્યું.

આ એક ઐતિહાસિક પુનરાગમન હતું.

એક સમયના ‘એન્ગ્રી યંગ મેન’એ હવે દેશના સામાન્ય માણસને સંબોધતા એક સંવેદનશીલ યજમાનનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

તેમની સૌથી મોટી વિશેષતા : સમય સાથે બદલાવાની ક્ષમતા

અમિતાભ બચ્ચનની સફળતાનું સૌથી મોટું રહસ્ય કદાચ કોઈ એક ફિલ્મ નથી. તેમની સાચી વિશેષતા છે—સમય સાથે પોતાને બદલવાની ક્ષમતા.

યુવાન હીરો બન્યા.

પછી ‘એન્ગ્રી યંગ મેન’ બન્યા.

પછી ગંભીર પાત્રોના અભિનેતા બન્યા.

પછી પિતા, દાદા અને વડીલ પાત્રોમાં નવી ઓળખ બનાવી.

અને ટેલિવિઝન પર KBCના સંચાલક બનીને તેમણે સાબિત કર્યું કે મહાન કલાકાર માત્ર પડદા પર જ નહીં, પરંતુ સમયના બદલાતા માધ્યમોમાં પણ પોતાની જગ્યા બનાવી શકે છે.

શિસ્ત અને સમયની કદર

અમિતાભની બીજી ખાસિયત તેમની કામ પ્રત્યેની શિસ્ત માનવામાં આવે છે. તેમના વિશે વર્ષોથી એવી વાતો પ્રસિદ્ધ છે કે તેઓ સમયના અત્યંત પાબંદ છે. તેમના સંદેશા કે લખાણમાં વ્યાકરણની ભૂલો પર ધ્યાન આપવાની તેમની ટેવ વિશે પણ અહેવાલો પ્રકાશિત થયા છે.

આટલી લાંબી કારકિર્દી પછી પણ કામ પ્રત્યેનો આ અભિગમ તેમની ઓળખનો મહત્વનો ભાગ છે.

તાજેતરના અહેવાલો મુજબ તેઓ ઉંમરના આ તબક્કે પણ નિયમિત રીતે પોતાના ફિટનેસ રૂટિન પર ધ્યાન આપે છે અને લગભગ 26 વર્ષથી તેમની કસરતની ટેવમાં સતતતા જાળવી રહ્યા છે.

‘જલસા’ માત્ર બંગલો નથી, એક સાંસ્કૃતિક સ્થળ છે

મુંબઈનું ‘જલસા’ પણ અમિતાભની લોકપ્રિયતાનો એક ભાગ બની ગયું છે. આ ઘર સાથે જોડાયેલી એક જાણીતી પરંપરા હતી—રવિવારે ચાહકોને ઘરની બહારથી મળવાનું. વર્ષો સુધી હજારો લોકો માત્ર અમિતાભની એક ઝલક જોવા માટે અહીં ભેગા થતા રહ્યા.

આ દૃશ્ય પોતે જ બતાવે છે કે અમિતાભ અને તેમના ચાહકો વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર ફિલ્મ જોનાર અને કલાકારનો નથી; તે એક લાંબી ભાવનાત્મક યાત્રા છે.

‘સ્ટાર ઓફ ધ મિલેનિયમ’

વિશ્વભરમાં થયેલા એક BBC મતદાનમાં અમિતાભ બચ્ચનને ‘સ્ટાર ઓફ ધ મિલેનિયમ’ તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. ભારતીય સિનેમાના એક કલાકાર માટે આ સન્માન તેમની આંતરરાષ્ટ્રીય લોકપ્રિયતાનું પ્રતીક બની ગયું.

ભારત સરકાર તરફથી પણ તેમને વિવિધ સન્માનો મળ્યા છે. તેમને 1984માં પદ્મશ્રી, 2001માં પદ્મભૂષણ સહિતના રાષ્ટ્રીય સન્માનો મળ્યા છે.

અને આજે પણ સફર ચાલુ છે...

84 વર્ષની ઉંમરે પણ અમિતાભ બચ્ચનની જિંદગીમાં ‘ભૂતકાળ’ શબ્દ પૂરતો નથી. તેઓ હજુ પણ કામ કરે છે, KBC જેવા કાર્યક્રમો સાથે જોડાયેલા છે અને જાહેર જીવનમાં સક્રિય છે.

તાજેતરમાં પોતાના ઊંઘ સંબંધિત સંઘર્ષ વિશે પણ તેમણે ખુલ્લેઆમ વાત કરી હતી—આ વાત પણ તેમની એક વિશેષતા બતાવે છે : મહાનાયક હોવા છતાં તેઓ પોતાની માનવીય નબળાઈઓ છુપાવતા નથી.

કદાચ આ જ અમિતાભ બચ્ચનની સૌથી મોટી ઓળખ છે.

તેઓ સંપૂર્ણ નહોતા.

તેમને નિષ્ફળતા મળી.

તેમને કારકિર્દીમાં ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા.

તેમણે રાજકારણમાં પગ મૂક્યો અને પાછા ફર્યા.

તેમણે વ્યવસાયમાં જોખમ લીધું અને આર્થિક મુશ્કેલીઓ જોઈ.

પરંતુ દરેક વખતે તેમણે પોતાને ફરીથી ગોઠવ્યા.

અમિતાભ બચ્ચન એટલે માત્ર એક અભિનેતા નહીં, પરંતુ ભારતીય લોકપ્રિય સંસ્કૃતિની છ દાયકાથી વધુ લાંબી જીવંત કહાની.

11 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ તેઓ 84 વર્ષ પૂર્ણ કરશે. કદાચ તેમની આખી જિંદગી માટે એક જ વાક્ય પૂરતું છે—

*" સ્ટાર ઘણા આવ્યા, સુપરસ્ટાર પણ આવ્યા; પરંતુ અમિતાભ બચ્ચન એક યુગ બની ગયા."*
તા. ક. અમિતાભે આશરે ૨૨ ફિલ્મોમાં વિજય નામથી પાત્ર ભજવ્યું હતું અને તેમનું ઉપનામ જાણે વિજય જ થઈ ગયું હતું.

- પારસ મકીમ
ફ્રી લાન્સ કોલમ લેખક
જામનગર.
૯૪૨૮૬ ૭૦૫૫૫.

લખ્યા તા.૧૧/૧૦/૨૦૨૬.